राज मैनाली 
केन्द्रिय अध्यक्ष 
उज्यालो युवा फ्रन्ट, नेपाल 

काठमाडौं ।

मानव सभ्यताको विकासक्रममा शान्ति, सहअस्तित्व, नैतिकता र पारस्परिक सम्मानलाई स्थापित गर्ने दर्शनहरूको महत्त्व सधैँ उच्च रहँदै आएको छ। गौतम बुद्धको पञ्चशील र अहिंसाको दर्शनदेखि आधुनिक विश्व राजनीतिमा विकसित शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वका सिद्धान्तसम्म आइपुग्दा एउटा साझा मान्यता स्पष्ट देखिन्छ—कुनै पनि व्यक्ति, समाज वा राष्ट्रको दीर्घकालीन समृद्धि द्वन्द्व, विभेद र वर्चस्वबाट होइन, आपसी सम्मान, न्याय र सहकार्यबाट सम्भव हुन्छ।

यही दार्शनिक मान्यतालाई समकालीन नेपालको आवश्यकता, भूराजनीतिक यथार्थ र आर्थिक रूपान्तरणसँग जोडेर हेर्दा उज्यालो नेपाल पार्टीको मध्यमार्गी राजनीतिक सिद्धान्त, सुशासन, समृद्धि, सामाजिक न्याय र हरित क्रान्तिको अवधारणा महत्त्वपूर्ण बहसका विषय बन्न सक्छन्।

उज्यालो नेपाल पार्टीको राजनीतिक दृष्टिकोणलाई केवल परम्परागत वामपन्थ वा दक्षिणपन्थको सीमाभित्र राखेर बुझ्नुभन्दा नेपाली समाजको वास्तविकता, जनताको आवश्यकता, वैज्ञानिक सोच, व्यावहारिक विकास र राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राख्ने सन्तुलित राजनीतिक मार्गका रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ। यस दृष्टिकोणमा पञ्चशीलको शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व, बुद्धको मध्यमार्ग र हरित क्रान्तिमार्फत आर्थिक तथा सामाजिक रूपान्तरणलाई परस्पर जोडेर हेर्न सकिन्छ।

पञ्चशीलको दर्शन र उज्यालो नेपालको राजनीतिक दृष्टि

बौद्ध दर्शनमा पञ्चशीलले व्यक्तिलाई अहिंसा, अस्तेय अर्थात् चोरी नगर्ने, यौन दुराचारबाट टाढा रहने, असत्य नबोल्ने र मादक पदार्थबाट टाढा रहने नैतिक मार्ग सिकाउँछ। यसको मूल उद्देश्य व्यक्तिको चरित्र निर्माण, आत्मसंयम, सामाजिक सद्भाव र दुःख न्यूनीकरण हो।

अर्कोतर्फ, आधुनिक अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा पञ्चशीलले राष्ट्रहरूबीच एकअर्काको सार्वभौमिकता र क्षेत्रीय अखण्डताको सम्मान, अनाक्रमण, आन्तरिक मामिलामा अहस्तक्षेप, समानता तथा पारस्परिक लाभ र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वलाई जोड दिन्छ। सन् १९५४ मा भारत र चीनबीच भएको सम्झौतामा औपचारिक रूपमा समेटिएका यी सिद्धान्तले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा शक्ति प्रयोगभन्दा संवाद र सम्मानलाई प्राथमिकता दिने मान्यता स्थापित गरेका थिए।

उज्यालो नेपाल पार्टीको दर्शन र कूटनीतिक दृष्टिकोणको व्याख्या गर्दा पञ्चशीललाई राष्ट्रिय स्वाधीनता, नैतिक राजनीति, सुशासन र सन्तुलित अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धसँग जोड्न सकिन्छ। राष्ट्र भित्र नागरिकको अधिकार, सामाजिक न्याय र कानुनी शासनको सम्मान तथा बाह्य सम्बन्धमा नेपालको सार्वभौमिकता, स्वतन्त्र निर्णय क्षमता र पारस्परिक हितको संरक्षण यसका व्यावहारिक आधार हुन सक्छन्।

राजनीतिमा सत्यनिष्ठा, सार्वजनिक जीवनमा पारदर्शिता र राज्य सञ्चालनमा जवाफदेहितालाई प्राथमिकता दिनु पञ्चशीलको नैतिक भावनालाई आधुनिक लोकतान्त्रिक अभ्यासमा रूपान्तरण गर्नु हो।

मध्यमार्ग : अतिवाद होइन, विवेकपूर्ण र व्यावहारिक राजनीतिक मार्ग

गौतम बुद्धको मध्यमार्गले जीवनमा अति भोगविलास र कठोर आत्मपीडनजस्ता दुई अतिबाट टाढा रही विवेकपूर्ण मार्ग अपनाउन सिकाउँछ। यसलाई आधुनिक राजनीतिक क्षेत्रमा रूपान्तरण गर्दा अन्धसमर्थन, अतिवाद, प्रतिशोध र विचारधारात्मक कट्टरताभन्दा तथ्य, विवेक, संवाद र जनहितमा आधारित निर्णय प्रक्रियालाई प्राथमिकता दिने दृष्टिकोणका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

उज्यालो नेपाल पार्टीको मध्यमार्गी राजनीतिक अवधारणालाई नेपाली मौलिकता, लोकतान्त्रिक मूल्य, वैज्ञानिक चिन्तन र व्यावहारिक समाधानसँग जोडेर विकास गर्न सकिन्छ। यसको उद्देश्य विचारधाराको नाममा समाजलाई विभाजित गर्नु नभई फरक विचार र सामाजिक समूहलाई साझा राष्ट्रिय लक्ष्यमा एकताबद्ध गर्नु हो।

मध्यमार्गको अर्थ विचारहीनता वा सिद्धान्तविहीन सम्झौता होइन। यसको अर्थ जनताको हित, राष्ट्रिय स्वाधीनता, सामाजिक न्याय र आर्थिक समृद्धिलाई केन्द्रमा राखेर परिस्थितिअनुसार तथ्यमा आधारित निर्णय लिनु हो।

यस दृष्टिकोणअनुसार राज्यले निजी उद्यमशीलता र लगानीलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ, तर बजारलाई पूर्ण रूपमा अनियन्त्रित छाड्नु हुँदैन। सार्वजनिक शिक्षा, स्वास्थ्य, आधारभूत पूर्वाधार र सामाजिक सुरक्षामा राज्यको जिम्मेवारी बलियो हुनुपर्छ। उत्पादन, रोजगारी र नवप्रवर्तनमा निजी क्षेत्र, सहकारी, समुदाय र सार्वजनिक क्षेत्रबीच सहकार्य बढाइनुपर्छ।

यसरी मध्यमार्गले आर्थिक विकास र सामाजिक न्याय, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र सामूहिक उत्तरदायित्व तथा विकास र वातावरण संरक्षणबीच सन्तुलन कायम गर्ने राजनीतिक आधार प्रदान गर्न सक्छ।

हरित क्रान्ति : उज्यालो नेपालको आर्थिक रूपान्तरणको आधार

नेपालको समृद्धिको बहसलाई केवल सडक, भवन र भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा सीमित राख्न सकिँदैन। उत्पादन वृद्धि, रोजगारी सिर्जना, ऊर्जा विकास, कृषि आधुनिकीकरण, औद्योगिकीकरण, शिक्षा, स्वास्थ्य र वातावरणीय सुरक्षालाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउनु आवश्यक छ।

यस सन्दर्भमा उज्यालो नेपाल पार्टीले अघि सार्दै आएको हरित क्रान्तिको अवधारणालाई दिगो आर्थिक रूपान्तरणको रणनीतिका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। हरित क्रान्ति भन्नाले कृषि उत्पादन बढाउने कार्यक्रम मात्र नभई जलविद्युत्, नवीकरणीय ऊर्जा, विद्युतीय यातायात, आधुनिक कृषि, स्वच्छ उद्योग, वातावरणमैत्री पर्यटन र हरित रोजगारीलाई समेट्ने व्यापक आर्थिक दृष्टिकोण बुझ्न सकिन्छ।

नेपालको जलविद्युत् क्षमता, प्राकृतिक स्रोत, जैविक विविधता र युवा जनशक्ति राष्ट्रिय समृद्धिका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्। यी स्रोतको उचित उपयोग गर्न सके स्वदेशमै उत्पादन बढाउन, आयातमा निर्भरता घटाउन, उद्योग विस्तार गर्न र रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ।

हरित क्रान्तिका प्रमुख आधारहरू:

- ऊर्जा क्रान्ति: जलविद्युत् तथा अन्य स्वच्छ ऊर्जा उत्पादन, विद्युतको आन्तरिक खपत विस्तार र ऊर्जा आधारित उद्योगको विकास।
- कृषि क्रान्ति: आधुनिक प्रविधि, सिँचाइ, कृषि प्रशोधन, भण्डारण, बजार पहुँच र किसानले उत्पादनको उचित मूल्य पाउने व्यवस्था।
- औद्योगिक रूपान्तरण: स्वदेशी कच्चा पदार्थ, विद्युत् र सीपको उपयोग गरी उत्पादनमूलक उद्योग तथा साना र मझौला उद्यमको विस्तार।
- रोजगारी र उद्यमशीलता: युवा जनशक्तिलाई सीप, प्रविधि, सहुलियतपूर्ण वित्त र बजारसँग जोडेर स्वदेशमै सम्मानजनक रोजगारी सिर्जना।
- हरित पूर्वाधार: विद्युतीय यातायात, ऊर्जा दक्ष भवन, फोहोर व्यवस्थापन र वातावरणमैत्री सहरी तथा ग्रामीण विकास।
- प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण: वन, पानी, माटो र जैविक विविधताको संरक्षण गर्दै स्थानीय समुदायको आय र जीवनस्तर सुधार।

हरित क्रान्ति सफल बनाउन वातावरणीय संरक्षणलाई आर्थिक विकासको बाधक होइन, दीर्घकालीन समृद्धिको आधारका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। त्यसका लागि स्पष्ट नीति, पारदर्शी लगानी, प्रभावकारी नियमन र स्थानीय समुदायको सहभागिता अपरिहार्य हुन्छ।

सुशासन, समृद्धि र सामाजिक न्याय : दर्शनलाई व्यवहारमा उतार्ने आधार

कुनै पनि राजनीतिक दर्शनको वास्तविक मूल्य त्यसले नागरिकको जीवनमा ल्याउने परिवर्तनबाट मापन हुन्छ। सुशासनबिनाको विकास भ्रष्टाचार र असमानताको जोखिममा पर्छ। उत्पादन र रोजगारीबिनाको समृद्धि दिगो हुँदैन। सामाजिक न्यायबिनाको आर्थिक वृद्धि समाजका सीमित वर्गमा मात्र केन्द्रित हुन सक्छ।

त्यसैले उज्यालो नेपालको राजनीतिक दृष्टिकोणमा सुशासन, समृद्धि र सामाजिक न्यायलाई एकअर्काका पूरक आधारका रूपमा स्थापित गर्न सकिन्छ।

सुशासनका लागि सार्वजनिक खर्चमा पारदर्शिता, भ्रष्टाचारमाथि प्रभावकारी नियन्त्रण, सार्वजनिक सेवामा सुधार, कानुनको समान कार्यान्वयन र नागरिकप्रति उत्तरदायी प्रशासन आवश्यक छन्।

समृद्धिका लागि कृषि, ऊर्जा, पर्यटन, उद्योग, सूचना प्रविधि र उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी बढाउँदै स्वदेशी उत्पादन तथा रोजगारीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। शिक्षा र स्वास्थ्यमा नागरिकको पहुँच विस्तार गर्दै सीप विकास र उद्यमशीलतालाई आर्थिक नीतिसँग जोड्नुपर्छ।

सामाजिक न्यायका लागि महिला,

दलित, आदिवासी जनजाति, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, पिछडिएका समुदाय, श्रमिक, किसान र आर्थिक रूपमा कमजोर वर्गको समान अवसर तथा सम्मानजनक सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। राज्यका स्रोत र अवसरको वितरण न्यायपूर्ण बनाउनुपर्छ।

यसरी सुशासनले विश्वास निर्माण गर्छ, समृद्धिले आर्थिक आधार बलियो बनाउँछ र सामाजिक न्यायले विकासको लाभ सबै नागरिकसम्म पुर्‍याउने बाटो खोल्छ।

नेपालको कूटनीति : सन्तुलन, स्वाधीनता र राष्ट्रिय हित

नेपालको भूराजनीतिक अवस्थिति विशिष्ट छ। दुई ठूला छिमेकी भारत र चीनबीच रहेको नेपालका लागि दुवै देशसँग मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध कायम गर्नु, राष्ट्रिय स्वाधीनता सुरक्षित गर्नु र आर्थिक अवसरको सदुपयोग गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। त्यस्तै, अन्य मित्रराष्ट्र तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थासँगको सम्बन्ध पनि नेपालको दीर्घकालीन हितमा आधारित हुनुपर्छ।

उज्यालो नेपाल पार्टीको सम्भावित मध्यमार्गी कूटनीतिक दृष्टिकोणलाई कुनै एउटा शक्ति राष्ट्रको पक्षमा उभिने वा अर्को राष्ट्रविरुद्ध ध्रुवीकृत हुने नीतिभन्दा नेपालको राष्ट्रिय हितमा आधारित स्वतन्त्र र सन्तुलित सम्बन्धका रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ।

यसका मुख्य आधारहरू:

१. सार्वभौमिकताको सम्मान: नेपालको स्वतन्त्र निर्णय क्षमता, भौगोलिक अखण्डता र राष्ट्रिय स्वाधीनताको संरक्षण।

२. पञ्चशीलको पालना: पारस्परिक सम्मान, अनाक्रमण, अहस्तक्षेप, समानता तथा पारस्परिक लाभ र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वलाई प्राथमिकता।

३. आर्थिक कूटनीति: जलविद्युत् निर्यात, स्वदेशी उत्पादन, पर्यटन, प्रविधि हस्तान्तरण, लगानी र रोजगारी विस्तारमा केन्द्रित अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य।

४. जलवायु कूटनीति: जलवायु परिवर्तनबाट उच्च जोखिममा रहेको नेपालका लागि जलवायु वित्त, अनुकूलन, क्षति तथा नोक्सानीसम्बन्धी सहयोग र हरित प्रविधिमा पहुँचका विषयलाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा प्रभावकारी रूपमा उठाउने।

५. बहुपक्षीय सहकार्य: संयुक्त राष्ट्रसंघ, क्षेत्रीय संयन्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनमा आधारित सहकार्यलाई बलियो बनाउँदै शान्ति, विकास र मानव सुरक्षाका विषयमा योगदान दिने।

६. राष्ट्रिय हितमा आधारित साझेदारी: कुनै पनि अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौता वा परियोजनामा पारदर्शिता, आर्थिक लाभ, वातावरणीय प्रभाव, जनताको हित र दीर्घकालीन राष्ट्रिय आवश्यकताको मूल्याङ्कन गर्ने।

नेपालले आफ्नो भौगोलिक अवस्थालाई बाध्यता मात्र होइन, व्यापार, ऊर्जा, पर्यटन र क्षेत्रीय सहकार्यको अवसरका रूपमा उपयोग गर्न सक्नुपर्छ। त्यसका लागि सन्तुलित कूटनीतिसँगै सक्षम आन्तरिक अर्थतन्त्र, विश्वसनीय संस्थाहरू र स्पष्ट राष्ट्रिय प्राथमिकता आवश्यक हुन्छ।

बुद्धको शान्ति दर्शन र आधुनिक विश्वको चुनौती

आज विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा युद्ध, शक्ति प्रतिस्पर्धा, आर्थिक असमानता, जलवायु सङ्कट र भूराजनीतिक तनाव बढिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा पञ्चशील र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वका सिद्धान्तको महत्त्व अझै कायम छ।

तर शान्तिको पक्षमा उभिनु भनेको अन्याय, आक्रमण वा सार्वभौमिकतामाथिको हस्तक्षेपप्रति मौन बस्नु होइन। शान्ति कायम गर्न अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको सम्मान, द्वन्द्वको शान्तिपूर्ण समाधान, पीडितको सुरक्षा र राष्ट्रहरूबीच समान व्यवहार आवश्यक हुन्छ।

नेपालजस्तो सानो र विकासशील राष्ट्रका लागि यो दृष्टिकोण अझ महत्त्वपूर्ण छ। आफ्नो राष्ट्रिय हितको रक्षा गर्दै विश्व शान्तिमा योगदान दिने, जलवायु न्यायको माग उठाउने र आर्थिक विकासका लागि सबै मित्रराष्ट्रसँग सहकार्य गर्ने नीति नेपालको दीर्घकालीन हितसँग मेल खान्छ।

यस सन्दर्भमा उज्यालो नेपालको मध्यमार्गी सोचलाई नैतिकता र व्यावहारिकता, शान्ति र राष्ट्रिय सुरक्षा तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र स्वाधीन निर्णय क्षमताबीच सन्तुलन खोज्ने दृष्टिकोणका रूपमा

विकास गर्न सकिन्छ।

निष्कर्ष : उज्यालो नेपालको वैचारिक आधार र भविष्यको बाटो

पञ्चशीलको नैतिकता, बुद्धको मध्यमार्ग, लोकतान्त्रिक मूल्य, वैज्ञानिक चिन्तन र हरित क्रान्तिको आर्थिक दृष्टिकोणलाई नेपाली समाजको आवश्यकतासँग जोड्नु उज्यालो नेपाल पार्टीका लागि महत्त्वपूर्ण वैचारिक अवसर हुन सक्छ।

यसको उद्देश्य केवल राजनीतिक विकल्प प्रस्तुत गर्नु मात्र नभई राजनीति, अर्थतन्त्र र कूटनीतिलाई नागरिकको जीवनस्तर सुधार गर्ने साझा लक्ष्यमा केन्द्रित गर्नु हो। उत्पादन वृद्धि, स्वच्छ ऊर्जा, रोजगारी, सुशासन, सामाजिक न्याय र राष्ट्रिय स्वाधीनताबीच समन्वय स्थापित गर्न सके मात्र समृद्धिको आधार बलियो बन्न सक्छ।

उज्यालो नेपालको मध्यमार्गी दृष्टिकोणको सार अतिवाद होइन विवेक, विभाजन होइन सहकार्य, निर्भरता होइन आत्मनिर्भरता र प्रकृतिको विनाश होइन हरित समृद्धि हुन सक्छ।

अन्ततः राष्ट्र निर्माणको आधार केवल राजनीतिक नारामा होइन, जनताले अनुभव गर्ने परिवर्तनमा निहित हुन्छ। पञ्चशीलको सम्मान, मध्यमार्गी राजनीतिक अभ्यास, हरित अर्थतन्त्रको विकास र सुशासन, समृद्धि तथा सामाजिक न्यायप्रतिको प्रतिबद्धतालाई व्यवहारमा उतार्न सकिएमा उज्यालो नेपालको दर्शनले नेपाली राजनीतिमा रचनात्मक बहस र विकासमुखी विकल्प प्रस्तुत गर्न सक्छ।